OTİZM UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ

Özel Eğitim Hizmetlerinde Aile Katılımı

30.03.2020

Özel Eğitim Hizmetlerinde Aile Katılımı

Özel eğitim hizmetlerinin etkili bir şekilde sunulmasında ebeveynler ve diğer aile üyelerinin rolü oldukça önemlidir. Özel eğitim gerektiren bir çocuğun eğitim programının oluşturulması ve yürütülmesinde aile temel unsurdur. Bu doğrultuda, ebeveynlerin ve diğer aile üyelerinin özel eğitime katılımı, çocuğun gelişimi ve sunulan eğitsel hizmetlerin etkililiği için oldukça önemlidir. Öncelikle öğretmenler olmak üzere, çocuğa özel eğitim sunan uzmanların aile ile işbirliği yapması, çocuğun özel eğitim hizmetlerinden en üst düzeyde faydalanmasını ve gelişimini sağlayacaktır. Ayrıca, çocuğun olumlu davranışları artacak, problem davranışları azalacak ve/veya ortadan kalkacaktır. Ailenin sürece katılımıyla; aile, yetersizliği olan bir çocuğa sahip olmanın getirdiği bir takım olumsuz duygularla da daha kolay baş edebilecektir. Özel eğitimin temel hedeflerinden olan kaynaştırma eğitimlerinin başarısında da aile katılımı ve işbirliği oldukça önemlidir. Erken yaşlarda aile katılımının sağlanarak sunulduğu sistematik özel eğitim hizmetleriyle pek çok çocuğun kaynaştırma ortamlarında eğitim yaşantılarını sürdürebildikleri araştırma bulgularıyla da desteklenmektedir (Batu ve Kırcaali-İftar, 2005; Fiedler, Simpson ve Clark, 2007; Elkins, VanKraayenoord ve Jobling, 2003; Odluyurt ve Batu, 2012; Özen, 2008; Smith, Gartin, Murdick ve Hilton, 2006; Sucuoğlu ve Kargın, 2010; Varol, 2007). İlerleyen bölümlerde, kaynaştırma uygulamalarında aile katılımının ve işbirliğinin artması için ailelere yönelik gerçekleştirilebilecek çeşitli uygulamalar hakkında bilgiler yer almaktadır. Bu doğrultuda, anlaşılırlığı sağlamak için öncelikle kaynaştırma öğrencilerinin aileleri, daha sonra normal gelişen çocukların aileleri ele alınmıştır ancak, ailelerle gerçekleştirilecek çalışmaların temel ve en önemli amaçlarından bir tanesinin bu aileleri birbirine kaynaştırmak olduğu unutulmamalıdır.

Özel Gereksinimli Öğrencilerinin Aileleri

Kaynaştırma öğrencisinin ailesinin sürece katılımının sağlanması ve işbirlikli bir kaynaştırma uygulamasının gerçekleştirilmesi oldukça önemlidir. Bu amaçla, okulda gerekli önlemlerin alınması gerekmektedir. Bu önlemlerin belli başlıları aşağıda sıralanmıştır (Berger, 2008; Cavkaytar ve Özen, 2010; Fiedler, Simpson ve Clark, 2007; Kaner, 2010; Kaufman, 2001; O’Shea ve Riley, 2001; Seligman, 1991; Smith ve diğ., 2006):

  1. Kaynaştırma uygulamasıyla ilgili endişeleri olan, kaynaştırmanın çocuğu için başarı getirmeyeceği gibi olumsuz görüşleri olan ailelere bu konuda destekler sunarak, kaynaştırmaya yönelik olumlu tutum kazanmaları sağlanabilir. Örneğin, okuldaki kaynaştırma uygulamasına devam eden diğer öğrencilerinin aileleriyle tanıştırılarak, deneyimlerini paylaşmaları sağlanabilir.
  2. Okul personelinin kaynaştırmaya yönelik olumlu tutum sergilemesi ve kaynaştırmayı gerçekten etkili bir şekilde uygulayabilmesi için çalışmalar yapabilir. Örneğin, okulda eğitimler düzenlenebilir.
  3. Ailelerin sürece ne şekilde katılacakları göz önüne alınarak planlamalar yapılabilir. Bu bağlamda; ailelerin etkili ebeveynlik gerçekleştirebilmeleri, gönüllü çalışmalar yapabilmeleri ve haklarını savunabilmeleri ya da çocuklarına eğitim sunabilmeleri doğrultusunda etkinlikler gerçekleştirilerek, aile katılımının artması sağlanabilir. Örneğin, okuldaki kaynaştırma öğrencilerinin ailelerinin bir araya gelerek okulda bir takım gönüllü sınıf etkinlikleri (örneğin, piknik düzenleme) yapmaları desteklenebilir.
  4. Ailelerin de görev aldığı okul-sınıf gazetesi ya da dergisi çıkarılabilir.
  5. Düzenli olarak, ailenin ve çocuğun ihtiyaçları doğrultusunda ya da öğretmenin gereksinim duyduğu konularda görüşmelerin yapıldığı bireysel ya da grup aile toplantıları gerçekleştirilebilir. Belirli dönemlerde ailenin evi ziyaret edilebilir.
  6. Aile gereksinimleri doğrultusunda çeşitli konularda eğitsel ve psikolojik hizmetler (seminerler, vb.) sunulabilir. Bu hizmetler ailenin bilgi ve becerilerinin artmasını ve ailenin psikolojik olarak güçlenmesini sağlayarak, kaynaştırma uygulamasını başarısını arttıracaktır.
  7. Çeşitli informal etkinlikler (geziler, vb.) düzenlenebilir. Bu tür etkinlikler, kaynaştırma öğrencisinin ailesinin kendisini okul sisteminin gerçek bir parçası olarak hissetmesini ve aidiyet duygusunun artmasını sağlayacaktır.
  8. Aileye ne zaman, hangi konularda, kiminle ve nasıl iletişim kurabileceği hakkında bilgi verilmelidir. Örneğin, acil bir durum söz konusu olduğunda kimi arayabileceğine ilişkin aile net bir şekilde bilgilendirilmelidir.
  9. Çocuğunun temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanan aileye destek olunabilir. Örneğin, maddi ya da tıbbi sorunları olan aileler çeşitli kurumlara yönlendirilebilir.
  10. Ulaşım zorluğu, çalışan ebeveyn olma ve vakit sınırlılığı gibi bir takım sorunlar nedeniyle kaynaştırma uygulamalarına katılamayan aileler için seçenekler sunulabilir. Örneğin; video konferanslar aracılığıyla görüşmeler gerçekleştirilebilir.
  11. Ailelere kitap, film gibi kendilerini geliştirebilecekleri imkanlar sunulabilir.

Normal Gelişim Gösteren Öğrencilerin Aileleri

Önceki bölümlerde belirtildiği üzere, kaynaştırma uygulamalarının başarılı olmasındaki diğer önemli unsur normal gelişen çocuk aileleridir. Bu ailelerin kaynaştırma sürecine, kaynaştırma öğrencisi ve ailesine olumlu tutum sergilemeleri, okula ve kaynaştırma öğrencisinin ailesine destek vermeleri bu sürecin etkililiğini sağlamaktadır. Bu aileler, kaynaştırma öğrencisini ve ailesini bir sorun olarak algıladıklarında kaynaştırma oldukça zor bir süreç haline gelebilmektedir. Alanyazın incelendiğinde, normal gelişen öğrencilerin ailelerinin aslında kaynaştırma uygulamasına olumlu yaklaştıkları ancak, çeşitli endişeleri olduğu görülmektedir. Bu endişeler; özel gereksinimli öğrencinin -özellikle bir takım davranış sorunları söz konusuysa- kendi çocuklarına zarar verebileceği, sınıf düzenini bozabileceği, kendi çocuklarına olumsuz davranışlar bakımından model olabileceği ve çocuklarını sosyal-duygusal olarak olumsuz etkileyebileceği yönünde olmaktadır. Ayrıca, sınıftaki kaynaştırma öğrencisinin öğretmenin vaktini alarak, kendi çocuklarına sunulan öğretimin süresinin azalacağı yönünde kaygıları da söz konusu olabilmektedir. Bu endişeler sıklıkla, ailelerin yetersizlik ve kaynaştırma uygulamaları hakkındaki bilgi eksikliklerinden kaynaklanmaktadır. Ayrıca, normal gelişen öğrenci aileleri ve okul arasında işbirliğinin olmaması ya da yetersizliği bu ailelerde kaygı yaratabilmektedir. Bu bağlamda; bu ailelere yönelik aşağıdaki belli başlı bir takım önlemler alınarak kaynaştırma uygulamasına katılımları ve işbirlikleri sağlanmalıdır (Fiedler, Simpson ve Clark, 2007; Kargın, Acarlar ve Sucuoğlu, 2005; Küçüker ve Kanık-Richter, 1994; Öncül ve Batu, 2005; Sucuoğlu, 1995; Sucuoğlu ve Kargın, 2010):

  1. Yetersizlik ve kaynaştırma uygulaması hakkında seminer, konferans gibi eğitsel hizmetler sunulabilir.
  2. Başta sınıf öğretmeni olmak üzere tüm okul kaynaştırma öğrencisi ve ailesine sergiledikleri olumlu tutum ve davranışlarla model olabilir.
  3. Belirli zamanlarda aileler sınıfa davet edilerek, uygulamaları izlemeleri sağlanabilir. Çoğu zaman bu aileler için sınıf gözlemleri olumlu tutum ve davranış geliştirmede etkili olabilmektedir.
  4. Ailelere, çocuklarına nasıl model olabilecekleri, yetersizlik ve sınıftaki kaynaştırma öğrencisi hakkında nasıl bilgi aktaracakları konularında eğitimler düzenlenebilir.
  5. Herhangi bir soru ya da sorunları olduğunda kime ve nasıl başvurabilecekleri belirtilebilir.
  6. Kaynaştırma öğrencilerinin aileleri ile bu aileleri kaynaştıracak gezi, kermes gibi informal ve/veya eğitsel ve psikolojik hizmet içerikli formal etkinlikler düzenlenebilir.
  7. Sınıfa bir kaynaştırma öğrencisi geleceği zaman hem sınıftaki öğrenciler hem de aileleri bu sürece hazırlanabilir. Sınıfa gelecek öğrencinin durumu, neden bu sınıfa geldiği gibi konularda bilgi verilebilir, tanışma toplantıları düzenlenebilir.

KAYNAKÇA

Batu, E. S., & Kırcaali-İftar, G. (2005). Kaynaştırma. Ankara: Kök Yayıncılık.

Berger, E. H. (2008). Parents as partners in education. Families and schools working together. New Jersey: Pearson.

Cavkaytar, A., & Özen, A (2010). Aile katılımı ve eğitimi. G. Akçamete (Ed.). Genel eğitim okullarında özel gereksinimi olan öğrenciler ve özel eğitim. Ankara: Kök Yayıncılık.

Elkins, J., VanKraayenoord, C. E., & Jobling, A. (2003). Parents’attitudes to inclusion of their children with special needs. Journal of Research in Special Education Needs, 3 (2), 122-129.

Fiedler, C. R., Simpson, R. L., & Clark, D. M. (2007). Parents and families of children with disabilities effective school-based support services. New Jersey: Pearson.

Kaner, S. (2010). Aileler ve ailelerin özellikleri. B. Sucuoğlu & T. Kargın (Ed.). İlköğretim’de kaynaştırma uygulamaları. Ankara: Kök Yayıncılık.

Kargın, T., Acarlar, F., & Sucuoğlu, B. (2005). Öğretmen, yönetici ve anne babaların kaynaştırma uygulamalarına ilişkin görüşlerinin belirlenmesi. Özel Eğitim Dergisi, 4 (2), 55-76.

Kaufman, H. O. (2001). Skills for working with all families. Young Children, 56 (4), 81-83.

Küçüker, S., & Kanık-Richter, N. (1994). Normal çocuğa sahip anne babaların özürlü çocuklara yönelik tutumları. Özel Eğitim Dergisi, 1 (4): 13-19.

Odluyurt, S., & Batu, E. S. (2012). Kaynaştırmanın başarısını etkileyen faktörler. E.S. Batu, A. Çolak & S. Odluyurt (Ed.). Özel gereksinimli çocukların kaynaştırılması. Ankara: Vize Yayıncılık.

O’Shea, D. J., & Riley, J. E. (2001). Typical families: Fact or fiction. D. J. O’Shea, R. Algozzine & D. J. Hammitte (Ed.). Families and teachers of individuals with disabilities. Boston: Allyn and Bacon.

Öncül, N., & Batu, S. (2005). Normal gelişim gösteren çocuk annelerinin kaynaştırma uygulamasına ilişkin görüşleri. Özel Eğitim Dergisi, 6 (2), 37-55.

Özen, A. (2008). Aile eğitimi. İ.H. Diken (Ed.). Özel eğitime gereksinimi olan öğrenciler ve özel eğitim. Ankara: PEGEM.

Seligman, M. (1991). The family with a handicapped child. Boston: Allyn & Bacon.

Smith, T. E. C., Gartin, B. C., Mudick, N. L., & Hilton, A. (2006). Families and children with special needs. New Jersey: Pearson.

Sucuoğlu, B., & Kargın, T. (2010). İlköğretim’de kaynaştırma uygulamaları. Ankara: Kök Yayıncılık.

Sucuoğlu, B. (1995). Engelli çocuğu olan anne-babaların gereksinimlerinin belirlenmesi. Çocuk ve Gençlik Ruh Sağlığı Dergisi, 2 (1), 10-18.

Turnbull, R., Turnbull, A., Shank, M., Smith, S, & Leal, D. (2002). Exceptional lives: Special education in today’s schools. New Jersey: Pearson.

Varol, N. (2007). Aile eğitimi. Ankara: Kök Yayıncılık.